Y Gyfundrefn Addysg Yng Nghymru - 

Bendith Neu Felltith I'r Genedl?

 Gan Gwilym ab Ioan

Fel man cychwyn, i osod y llwyfan ar gyfer yr erthygl hon, da o beth fyddai darllen y geiriau mewn rhannau o'r adroddiad gan Gomisiynwyr Y Goron ym 1847.

"The Welsh language is a vast drawback to Wales and a manifold barrier to the moral progress and commercial prosperity of the people. Because of their language the mass of the Welsh people are inferior to the English in every branch of practical knowledge and skill … Equally in his new or old home his language keeps him under the hatches being one in which he can neither acquire nor communicate the necessary information. It is the language of old fashioned agriculture, of theology and of simple rustic life, while all the world about him is English … He is left to live in an underworld of his own and the march of society goes completely over his head!.... It is not easy to over-estimate its evil effects".

Dyfyniad o Adroddiad Y Comisiwm Brenhinol 1847 (Rhan II tudalen 66)

 Cyfeirir at yr adroddiad hwn, gan Gymry yn gyffredinol, fel "Brad y Llyfrau Gleision" (atsain o "Frad Y Cyllyll Hirion" o'r bumed ganrif). Dyma, yn ôl pob tebygrwydd, yw'r union fan ble dechreuodd y dirywiad modern yn ein hymwybyddiaeth ni o'n hunain fel cenedl, ac ynghlwm â hynny, y gostyngiad yn y niferoedd sydd erbyn heddiw yn medru'r iaith Gymraeg, ac yn bwysicach fyth yn ei defnyddio fel iaith weithredol yn y gweithle, yr ysgol a'r cartref. Diflannu hefyd mae’r deallusrwydd sylfaenol ymhlith ein cenedl am ein diwylliant cynhenid, ein hanes, ein llenyddiaeth, ein harwyr a'n cyfeiriad i'r dyfodol - sydd yn seiliedig ar hyn oll, a sydd yn hollol angenrheidiol i gynnal unrhyw genedl iach sydd am oroesi.

 Dyma eisoes, yn ôl pob tebyg, yw gwraidd y meddylfryd anneallus a welir hyd heddiw ymhlith rhai Cymry, yn enwedig yn ardaloedd mwy Seisnig y de - sef bod eu hiaith a'u diwylliant yn rhywbeth diangen iddynt hwy yn y byd modern, ac yn ddibwrpas iddynt eu trosglwyddo i'w plant, oherwydd credant eu bod yn faich arnynt.

 Ym mis Mawrth 1846 cynigodd yr Aelod Seneddol dros Coventry (rhyw barchedig Gymro o'r enw William Williams), y dylid gwneud archwiliad - yn ei eiriau ef:  "to examine the state of education in Wales and especially into the means afforded to the labouring classes of acquiring a knowledge of the English tongue".

  Cafodd adroddiad manwl o 1,252  o dudalennau ei draethu a'i gyhoeddi, ar ran Y Comisiwn Brenhinol ym 1847. Gwnaethpwyd hynny gan dri bargyfreithiwr ifanc o Loegr a ddewiswyd i wneud y gwaith hwnnw - heb fod gan yr un ohonynt fymryn o wybodaeth na llyfeliaeth am Gymru, heb sôn am ddim gronyn o brofiad mewn addysg ar lefel y dosbarth gweithiol ymhlith Cymry'r cyfnod hwnnw.

 Yr oeddent wedi dibynnu'n drwm ar dystiolaeth ail law a wirfoddolwyd gan yr Offeiriaid Anglicanaidd - gyda llawer o'r rheini wedi eu gwylltio a'u chwerwi tu hwnt i synnwyr gan dwf Anghydffurfiaeth yng Nghymru, ac felly yr oeddynt ond yn rhy awyddus i roi argraff israddol ac anghytbwys i'r ymchwilwyr - er mwyn pardduo effaith Anghydffurfiaeth ar y Cymry. Dibynnai'r Comisiynwyr ymhellach ar atebion plant bach uniaith Gymraeg i gwestiynau a osodwyd iddynt yn yr unig iaith a siaradwyd gan yr ymchwilwyr - sef iaith Y Goron - Saesneg. Nid oedd y trueiniaid o blith y plant bach naill yn deall gair o’r cwestiynau a osodwyd o'u blaenau, nac yn gallu yngan gair o ateb yn yr iaith estron. Daeth y doethion ar ran Y Goron i'r casgliad bod methiant y plant i ateb eu cwestiynau yn seiliedig ar eu twpdra sylfaenol, yn hytrach na'u twpdra hwy yn eu diffyg llwyr i ddeall na siarad gair o famiaith y plant cyffredin a fodolai ar y pryd yng Nghymru. Ni wnaed unrhyw ymdrech deg i gyfieithu o un iaith i'r llall, a phan wnaed hynny yn aml yr oedd y cyfieithiad o safon isel ddifrifol. Er enghraifft, gofynnwyd i rai plant "tell me how was Jesus killed?" Yr ateb diniwed, a chywir, a roddwyd gan y mwyafrif oedd "drwy gael ei hoelio ar y pren syr” y cyfieithiad a gofnodwyd oedd "they seem to think he was nailed to a stick sir", er syndod ac arswyd i'r ymchwilwyr!  

 Heb os yr oedd llawer o'r hyn a adroddwyd am gyflwr gweladwy yr ysgolion a diffyg athrawon safonol yn weddol gywir, ond aethant ymhell tu hwnt i'w brîff, drwy gyhuddo'r mwyafrif o drigolion Cymru o fod yn unigryw fochynnaidd, diog, twp, diegwyddor ac anfoesol yn y cyd-destun rhywiol. Ymhellach, yr oeddynt wedi nodi bod yr iaith Gymraeg ac Anghydffurfiaeth grefyddol yn uniongyrchol gyfrifol am y gwendidau hyn oll! Y mae llawer o’r drwgdybiaeth anghyfiawn ac anghywir hon wedi goroesi i'n dydd ni. Ychydig o blant yn Lloegr sydd heb glywed y rhigwm bach hiliol hwn:

"Taffy was a Welshman,

Taffy was a thief,

Taffy came to my house,

And stole a leg of beef."

 Neu ryw fersiwn arall tebyg ohono. Gweler hefyd mor aml y cyfeirir at Gymry fel pobl dwp a syml, neu'n waeth, fel y dengys yr ymadrodd aflan "sheep shagger" a ddefnyddir yn rheolaidd wrth fychanu aelodau o'n cenedl.  I ran helaeth y mae’r argraff hon wedi ei selio ar yr hyn sydd wedi dod yn rhan o ddelwedd y Cymry - trwy effaith adroddiadau swyddogol tebyg i ”Frad y Llyfrau Gleision". Prawf pendant o hyn yn aml yw ymateb pobl debyg i Dr Vernon Coleman sydd â cholofn yn y papur wythnosol Seisnig, The Sunday People. Dyma esiampl o'i ymateb i lythyr oddi wrth un o’i ddarllenwyr a gyhoeddwyd yn y papur hwnnw ar Awst 11ed eleni: 

Lythyrwr i'r golofn wythnosol:  "We  are English and live in Wales. When our daughter started school we were shocked to discover that she is being taught Welsh as a first language!"

Ymateb Dr Coleman: "In my view teaching Welsh as a first language is criminal. I think it's deliberately intellectually disabling a child. Find another school, or another country, where teachers are responsible enough to realise it is their job to prepare children for the real world rather than to indulge a few whimsical nationalists".

Dyna dystiolaeth amlwg yn 2002 o'r hyn yr ydym wedi ei etifeddu trwy lwyddiant propaganda du yr Ymerodraeth Brydeinig (Seisnig), ac sydd wedi cael ei feithrin drwy system addysg Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon dros gyfnod o 132 o flynyddoedd, o oes y Frenhines Victoria hyd at y dydd hwn. Y mae cyfnod mor gymharol fyr yn dal ar gof llafar (yr oedd fy hen dad‑cu, a fu farw pan oeddwn yn wyth oed, yn gallu cyfleu i mi ei brofiad personol o ddefnydd y "Welsh Not").

 Fel canlyniad i'r ymdrech a wnaed i lunio atebion i'r diffygion a gafodd eu crybwyll yn yr adroddiad ym 1847 sefydlwyd yr hyn a elwid yn "Ysgolion Bwrdd" dros Gymru. Yr oedd yna ddau fath arall o ysgolion hefyd, sef "Ysgolion Cenedlaethol" ac "Ysgolion Brytanaidd" yn cael eu rhedeg gan fudiadau crefyddol. Yr un peth arwyddocaol oedd mai ysgolion uniaith Saesneg oeddynt i gyd, ac yr oeddynt yn canolbwyntio gydag angerdd ar gael gwared o ymwybyddiaeth yr unigolion o unrhyw ddeallusrwydd o'r iaith Gymraeg, ac yn fwy dinistriol, gwybodaeth am y diwylliant Cymreig a'n hanes/ treftadaeth. Yr unig achubiaeth ar y dechrau oedd nad oedd gorfodaeth drom, drwy ddeddf gwlad, ar blant unigol i fynychu unrhyw ysgol, felly nid oedd nifer fawr o blant y werin dlawd yn dod o dan ddylanwad yr ysgolion hyn.

Yn sgîl rhoi'r bleidlais i'r dosbarth gweithiol drwy'r Ddeddf Ddiwygio, a gofynion cynyddol diwydiant am weithlu mwy addysgedig, daeth addysgu'r dosbarth gweithiol yn flaenoriaeth ar ôl 1867. Darparai'r Ddeddf Addysg, a ddilynodd ym 1870, ffordd i wella'r diffygion blaenorol. Caniatawyd i "Ysgolion Cenedlaethol" ac "Ysgolion Brytanaidd" fel y'i gilydd barhau, ond ble'r oedd y ddarpariaeth yn ddiffygiol, gellid sefydlu "Ysgolion Bwrdd" a chanddynt rym i sefydlu ysgolion anenwadol wedi'u hariannu drwy'r trethi lleol.

 Gyda dyfodiad y Ddeddf Addysg Orfodol ym 1870 (Deddf Forster fel y'i gelwid) yr oedd Llywodraeth Lloegr yn awr yn gweithredu rheolaeth uniongyrchol dros addysg, ac yn gosod y telerau trwy rym deddfau'r Llywodraeth. O hynny ymlaen doedd yna ddim dihangfa, yr oedd bellach gan yr Ysgolion Bwrdd yr hawl i orfodi rhieni i ddanfon eu plant i'r ysgol - er mae’n rhaid dweud nad oedd hynny yn cael ei wireddu'n gyflawn.

Ym 1876 daeth y Ddeddf Addysg Elfennol i rym (Deddf Sandon). Yr oedd y ddeddf hon yn rhoi gorchymyn i rieni wneud yn siwr bod eu plant yn derbyn addysg elfennol mewn darllen, ysgrifennu a rhifyddeg (yn uniaith Saesneg wrth gwrs). Creodd hefyd Bwyllgorau Presenoldeb i orfodi rhieni wneud yn siwr bod eu plant yn bresennol mewn ysgol yn yr ardaloedd ble nad oedd Ysgol Fwrdd yn bodoli. 

Ym 1880 daeth Deddf Addysg Elfennol arall (Deddf Mundella) â ehangodd bwerau Deddf Sandon. Rhoddai'r ddeddf hon orfodaeth llawn ar rieni i ddanfon plant rhwng pump a deng mlwydd oed i'r ysgol yn ddyddiol.

 Yn arwynebol, gellir gweld bod y deddfau hyn yn bethau da, o ran rhoi addysg sylfaenol i blant ble nad oedd darpariaeth o'r fath yn bodoli o'r blaen. Y broblem wrth gwrs oedd bod y deddfau hyn hefyd yn gwneud mwy na gorfodi llythrennedd ar blant yng Nghymru - yr oeddynt yn offerynnau i ddatgysylltu y genedl oddi wrth ei gwreiddiau, sef ei hiaith, ei diwylliant a'i hanes. Yr oedd Ymerodraeth Lloegr yn awr yn rhoi grym i'w Llywodraeth i orffen y gwaith o chwalu Cymru fel gwlad a chenedl a oedd yn unigryw ac ar wahân. Lle methodd Deddfau Uno Y Tuduriaid ym 1536 a 1542 i wneud hynny'n llwyr, yr oedd y broses wleidyddol o 1847 i 1880 - trwy ddarpariaeth wleidyddol yn y maes addysg - wedi cychwyn cyfnod y diwedd. Byddai'r Cymry - ymhen pedair i wyth cenhedlaeth arall i lawr y lein - ar eu gluniau, a  bron diflannu yn gyfangwbl. Felly byddai breuddwyd Ymerodraeth Lloegr dros yr oesoedd (o doddi Cymru i lawr i ddim byd mwy na rhanbarth o'r wlad honno, gyda'r un iaith, deddfau, diwylliant ac addysg) yn cael ei gwireddu, a hynny flynyddoedd maith ar ôl i'r ymgyrch hir i wneud hynny drwy’r cledd ddod i ben ar ddechrau'r bymthegfed ganrif - gyda gorchfygiad gwrthryfel (bron yn llwyddiannus) Owain Glyndwr.

 Yn awr, yr oedd dannedd gwladychol y bwystfil rheibus yn suddo i fewn i gnawd y genedl Gymreig. Gwelwyd dyfodiad y "Welsh Not". I'r rheini sydd ddim yn hollol siwr o beth oedd y ”pren gorfodaeth" hwnnw dyma ddyfyniad o'r cyfnod pan oedd y gosb honno mewn grym:

"My attention was attracted to a piece of wood, suspended by a string round a boy's neck and on the wood were the words, "Welsh stick". This, I was told, was a stigma for speaking Welsh. But, in fact, his only alternative was to speak Welsh or to say nothing. He did not understand English, and there is no systematic exercise in interpretation.

The Welsh stick, or "Welsh", as it is sometimes called, is given to any pupil who is overheard speaking Welsh, and may be transferred by him to any school-fellow whom he hears committing a similar offence. It is then passed from one to another until the close of the week, when the pupil in whose possession the "welsh" is found is punished by flogging. Among other injurious effects, this custom has been found to lead children to stealthily visit the houses of their school-fellows for the purpose of detecting those who speak Welsh to their parents, and transferring to them the punishment due to themselves." - Henry Vaughan Johnson.

Tactegau "rhannu a gorchfygu" go iawn - a hynod lwyddiannus. Nid yw'n ddim llai na gwyrth bod ein cenedl, er yn wanllyd a bregus, wedi dal cyn hired at ei hunaniaeth a'i hiaith - teyrnged i ystyfnigrwydd sylfaenol y bobl o dras Geltaidd efallai?

Ar y cyntaf o Fedi 1891 daeth addysg elfennol trwy dâl i ben, ac o hynny allan yr oedd pob plentyn yn cael ei addysg elfennol yn ddi-dâl. Yr oedd y rhwyd yn awr yn casglu plant o blith y werin dlawd, ynghyd â phlant y bobl mwy breintiedig. Ym 1893 codwyd oedran gadael yr ysgol i un ar ddeg, ac ym 1899 fe'i codwyd unwaith yn rhagor i ddeuddeg. Ym 1902 o dan Deddf Addysg Balfour gorffennwyd â'r Ysgolion Bwrdd, a sefydlwyd Awdurdodau Addysg Lleol. Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1818 codwyd oedran gadael ysgol unwaith eto, y tro hwn i bedair ar ddeg. Yn ddiweddarach gwnaeth Deddf Addysg Butler ym 1944 ymdrech deg i wneud yn siwr bod pob plentyn o hynny ymlaen yn cael addysg uwchradd ddi-dâl. Yn syth wedyn codwyd yr oedran gadael ysgol drachefn, y tro hwn i bymtheg.

 Yr oedd hyn yn allweddol, oherwydd cyn hynny dim ond trwy dâl y gellid sicrhau addysg uwchradd i blant, a dim ond y rheini a oedd o gefndir mwy breintiedig a allai ei fforddio. Arhosai plant y tlodion yn yr ysgol gynradd hyd nes bônt yn bedair ar ddeg - ta beth oedd eu gallu naturiol - ac yna byddent yn gadael i’r gweithle i lafurio'n gorfforol, neu, os yn bosib, i wneud prentisiaeth fel crefftwyr, er nad oedd hynny ychwaith yn rhywbeth a allai bawb eu fforddio.

 Byddai plant ôl Deddf Butler yn cael addysg a allai eu gosod ar yrfa academaidd mewn prifysgol. Gwnaeth hyn lawer i newid sefyllfa gwerin llawr gwlad Cymru. Gwelid dechrau symudiad amlwg mewn poblogaeth o hynny ymlaen - o gefn gwlad i'r trefi a'r dinasoedd - dechreuad yr allfudiad modern o bobl ifainc o’u cynefin traddodiadol - trwy ddylanwad addysg. Yr oedd gwasgedd yn awr arnynt, yn sgîl addysg uwch, i chwilio am waith oedd yn gytbwys â’u cymhwyster addysgol. Yn amlach na pheidio golygai hynny fod yn rhaid iddynt symud i ffwrdd ymhell o fro eu mebyd. Doedd dim llawer o swyddi safonol yng nghefn gwlad, nac yn aml, yng Nghymru'n gyfangwbl. Parhau y mae’r gwaedlif o bobl ifainc sydd wedi symud allan o'r ardaloedd lle yn y gorffennol yr oedd cenedlaethau o'u teulu wedi aros yn sefydlog dros y canrifoedd. Y mae hynny i'w weld fwy heddiw nac erioed o'r blaen. Y rhan o gymdeithas sydd wedi eu heffeithio fwyaf yw plant pobl "tai bach”, gweithwyr cyflogedig, neu blant tyddynwyr a thebyg. Nid yw plant y tir feddianwyr a'r ffermwyr mwy cefnog wedi eu heffeithio cynddrwg oherwydd bod ganddynt hwy yn aml y siawns i weithio gartref ar y fferm deuluol. Y mae hyn hefyd wedi cael dylanwad ar y croes doriad o bobl sydd bellach yn byw mewn ardaloedd cefn gwlad, a chymunedau yr ardaloedd hynny yn gyffredinol.

 Yr wyf i fy hunan yn esiampl o'r newid hwn. Cofiaf aml bregeth gan fy nhad pan oeddwn yn blentyn ysgol "gna di’n siwr bod ti'n bwrw mewn i'r gwaith ysgol na, neu myn' allan ym mhob tywydd a bag bwyd ar dy ysgwydd fydd dy dynged tithe 'to fel fi". Masiwn oedd fy nhad, yn crafu bywoliaeth yma ac acw (pan yr oedd gwaith i'w gael), tra'r gweddill o'r amser yn nychu byw ar dyddyn diffaith ar lethrau Mynydd Bach ym mherfeddion Ceredigion. Yr oedd ef, er yn blentyn galluog, fel llawer o'i flaen, wedi gadael yr ysgol yn bedair ar ddeg oherwydd nad oedd siawns ganddo i wneud dim arall oherwydd tlodi. Yr un oedd tynged ein teulu dros genhedloedd di-ri'; yr oeddem wedi cael ein geni a'n magu yn yr un bwthyn bach tair ystafell a hanner llofft am o leiaf deg cenhedlaeth; gwn hynny oherwydd gallwn ddilyn ein teulu ni nôl cyn belled â hynny trwy draddodiad llafar. Yfi, (heblaw am hen ewythr i mi a aeth ymlaen i fod yn bregethwr, oherwydd ei fod wedi gwneud penderfyniad i aros yn sengl, ac yna mynd i weithio'n galed mewn pwll glo, ymhell o gartref, tra’n cynilo pob dimai brin i dalu am ei addysg, a hynny  am flynyddoedd hir heb ddim amser hamdden) oedd y cyntaf i dderbyn addysg uwch. Yr oeddwn i o'r genhedlaeth gyntaf i achub mantais lawn ar addysg ddi-dâl, ac fe euthum ymlaen i raddio fel peiriannydd yn y maes electroneg - doedd dim gwaith i beiriannydd o'r fath hwnnw ym mro fy mebyd. Fe'm gorfodwyd felly i weithio yn ninasoedd Seisnigaidd y de am bron i chwarter canrif, hyd nes i'm sefyllfa (yn hollol ddamweiniol) newid, ac fe gefais y siawns i ddychwelyd nôl gartref. Addysg! Achubiaeth y werin! Ond beth fyddai'r pris i'r genedl yn ei chyfanrwydd yn y pen draw? Oherwydd addysg cyfundrefn gwlad estron oedd yn cael ei gwthio i lawr ein gyddfau, ac yr oedd yn hollol anaddas ar ein cyfer, ond yn waeth na hynny, y mae wedi ein dinistrio fel cenedl.

 Nid oedd rhaid iddi fod felly. Yn ôl yn y bymthegfed ganrif yr oedd Owain Glyndwr yn cynllunio ar gyfer cyfundrefn addysg unigryw yng Nghymru. Yn anhygoel, yr oedd ei weledigaeth ef yn bellgyrhaeddol ac yn hynod o "fodern" ac ymhell o flaen ei hamser. Yr oedd Owain ei hunan yn ysgolhaig (oherwydd iddo gael ei eni i deulu breintiedig) ac yr oedd wedi pendroni ar beth fyddai effaith addysg ar y bobl gyffredin. Yr oedd wedi rhoi cynlluniau ar waith i sefydlu prifysgolion cwbl Gymraeg yng Nghymru, a phwy a wyr beth fyddai'r canlyniadau i'n cenedl wedi bod erbyn heddiw pe bai ef wedi ennill y dydd, ac wedi gallu gwireddu ei freuddwydion? Ond nid felly y bu.

Erbyn 1731 'roedd ymdrechion y Gymdeithas Er Taenu Gwybodaeth Gristnogol yng Nghymru yn chwythu eu plwc, ond yna, cymerodd un o'i chefnogwyr mwyaf pybyr, Gruffudd Jones, rheithor Llanddowror, yr awenau drwy sefydlu ei ysgolion cylchynol ei hun. Erbyn adeg ei farwolaeth ym 1761, roedd 3,495 o ysgolion wedi'u sefydlu a 158,000 o ddisgyblion o bob oedran wedi'u dysgu i ddarllen. Parhawyd ei waith gan Madam Bevan, hyd nes iddi farw ym 1779. Erbyn yr adeg honno credir bod dros 200,000 o bobl wedi mynychu'r ysgolion hyn, bron i hanner poblogaeth Cymru. Drwy addasu ymdrechion y Gymdeithas ar gyfer anghenion Cymru, roedd y mwyafrif o'r Cymry erbyn ail hanner y 18fed ganrif yn medru darllen ac ysgrifennu - cryn orchest yn y cyd-destun Ewropeaidd. Gwnaeth ysgolion Gruffudd Jones gyfraniad aruthrol i fywyd Cymru a pharhad yr iaith Gymraeg. Dyma oedd dechreuad addysg elfennol yn ei ffurf fodern yng Nghymru, ond ni chafodd y siawns i ddatblygu yn gyfundrefn lawn wedi ei haddasu i anghenion unigryw y genedl, gyda ffurfafen eang o bynciau addas. Y Beibl oedd unig werslyfr ysgolion Gruffudd Jones.

 Yn ddiweddarach, sefydlwyd yr Ysgol Sul yng nghyfnod Thomas Charles o'r Bala. Gellir dadlau bod yr ysgol hon yn un o'r mwyaf democrataidd o unrhyw fath, a chanddi'r dull gweithredu mwyaf effeithiol oll. Yr oedd yn ysgol i bawb, o blant i fyny i oedolion.   Ei hiaith oedd iaith yr ardal lle'r oedd yn cael ei chynnal. Yr oedd ei hathrawon wedi eu dewis am eu heffeithiolrwydd, ac yr oedd yn hawdd eu symud o un dosbarth i'r llall yn ôl yr angen, ac fel yr oeddynt yn gweithredu orau. Os nad oeddent yn effeithiol byddent yn symud o'u hewyllys eu hunain yn ôl i ddosbarth yr athrawon - ble'r oedd pawb yn gyfartal. Yr oedd y Cyfarfod Llenyddol yn fersiwn secwlar o'r Ysgolion Sul ac yr oeddynt yn canolbwyntio ar ddysgu am lenyddiaeth, barddoniaeth, diwylliant a hanes Cymru. Cymerai'r pynciau hyn le dysgeidiaeth am hanes yr Iddewon, Y Salmau a'r Efengylau. Y mae'r ysgolion yma wedi parhau hyd heddiw mewn gwahanol ffurfiau oddi fewn i gymdeithasau capeli, er eu bônt yn cyflym ddiflannu gyda chwymp poblogrwydd crefydd yn yr ail hanner o'r ugeinfed ganrif. Heb os, dyma sydd wedi cynnal y genedl o ran dysgeidiaeth ddiwylliannol, hanesyddol a ieithyddol.

Erbyn dechrau'r ugeinfed ganrif yr oedd y rhai mwyaf llygad agored yn ein plith yn gweld yr ysgrifen ar y wal. Yr oedd yn amlwg gyda phob cenhedlaeth â oedd yn mynd drwy'r gyfundrefn addysg Brydeinig/ Seisnig yng Nghymru eu bod yn pellhau'n barhaus oddi wrth eu gwreiddiau a'u hymwybyddiaeth am eu cenedl a'u hunaniaeth. Yr oedd yr iaith yn cyflym ddiflannu mewn rhai ardaloedd - yr oedd yr haul yn machlud arnom.  Dan ddylanwad Owen M Edwards, Prif Arolygydd Ysgolion Cymru o 1907 hyd 1920, hyrwyddwyd yr iaith mewn ysgolion cynradd a dysgwyd iaith a llenyddiaeth Gymraeg fel pwnc yn yr ysgolion uwchradd. Cafodd hyn yr effaith o arafu rhywfaint ar y dirywiad.

 Yn ystod y cyfnod hwn ymunodd eraill yn y frwydr, a gwelwyd deffroad cenedlaetholdeb. Yr oedd yna bobl ddiwylliannol a thalentog o blith y genedl yn barod i gamu fewn i drio achub y sefyllfa. Cyfeiriwyd yr egni hwn gan rai tebyg i Saunders Lewis (arweinydd Plaid Genedlaethol Cymru a sefydlwyd ym 1922) tuag at sefydlu grym gwleidyddol gyda'r pwrpas o amddiffyn yr iaith a'r diwylliant trwy ennill grym ac annibyniaeth oddi wrth Lloegr. Dechreuodd mudiadau gael eu sefydlu, tebyg i Urdd Gobaith Cymru (hefyd ym 1922) o dan arweiniad Syr Ifan ab Owen Edwards. Yr oedd y rhain i gyd yn sylweddoli bod ein cenedl a'n hunaniaeth yn gyflym ddirwyn i ben.

 Heb eithriad yr oeddynt i gyd yn canolbwyntio ar yr iaith Gymraeg, a da o beth oedd hynny. Ond, SYMPTOM o'r afiechyd yw'r dirywiad yn y nifer sy'n defnyddio'r iaith. Y mae'n gyffelyb i weld dail yn crino ar goeden, nid oes dim pwrpas rhoi egni i fewn i adfer y dail os yw'r goeden yn cael ei gwenwyno drwy'i gwreiddiau - yn y diwedd marw wnaiff y cyfan, a diflannu wna'r dail ta beth.

 Gwelwn yr un peth hyd heddiw, gyda dyfodiad mudiadau tebyg i Gymdeithas yr Iaith, Mentrau Iaith, Ysgolion Cymraeg, Cylchoedd Meithrin ac yn y blaen. Y maent i gyd yn canolbwyntio ar adfer y dail, heb sylweddoli ei bod yn angenrheidiol iddynt gyfeirio eu hymdrechion at yr hyn sy'n gwenwyno'r goeden. Y mae yna fudiadau eraill tebyg i Cymuned sy'n ymdrechu'n galed i ddal y llifddorau ynghau, ac yn gwneud yn siwr bod y broses o ddirywiad yn cael ei harafu i lawr yng nghyd destun y cymunedau traddodiadol yn y bröydd Cymraeg - mae'n rhaid gwneud hyn wrth gwrs - yr wyf i fy hunan yn aelod o Bwyllgor Gwaith y mudiad hwn - ond dim ond prynu amser y mae'r ymdrechion hyn i gyd.

 Y mae rhai yn ein plith yn ddigon naïf i gredu bod yna achubiaeth ar y gorwel oherwydd y twf cynyddol yn y nifer sy'n dysgu'r iaith, credant fod llwyddiant ysgolion Cymraeg yn y de yn arwydd pendant o hyn - maent yn twyllo eu hunain. Gyda phob parch i bob dysgwr gwerthfawr yn ein plith, ond mae'n bosib dysgu parot i siarad Cymraeg - nid yw hynny yn gwneud y parot yn Gymro, ac nid yw'r aderyn hwnnw yn cyfrif ei hunan yn ran o unrhyw genedl unigryw. Os edrychwn ar y sefyllfa yn yr ardaloedd mwy Seisnig (o ran iaith a diwylliant) ble mae'r ysgolion Cymraeg yn ffynnu, gwelwn fod y disgyblion yn dysgu yngan yr iaith, ac yn aml i lefel rugl a da, ond pan edrychwn yn fwy manwl gwelwn fod yr holl ymdrech hon yn wastraff llwyr, oherwydd bod y disgyblion hynny, heb eithriad, yn siarad Saesneg ar lefel gymdeithasol, a hefyd yn y gweithle ar ôl gadael yr ysgol yn un ar bymtheg. Ymhen ychydig iawn o amser maent yn anghofio'r iaith yn llwyr. Pam? Oherwydd mai ymarfer mewn adfer dail yw'r cyfan - y mae'r goeden yn dal i wywo. Hefyd, mae'n rhaid cyfaddef bod yna ganran fawr o rieni yn danfon eu plant i ysgolion Cymraeg oherwydd safon gyffredinol yr ysgol, ac nid oherwydd unrhyw deyrngarwch i'r iaith. Ar y llaw arall, pan fo pobl wedi eu meithrin mewn addysg gyflawn am eu cefndir a'u diwylliant, eu harwyr a'u brwydron, yr anghyfiawnder dynol yn ein herbyn dros yr oesoedd, mae bron yn amhosib eu dal yn ôl rhag dysgu'r iaith - dyna'r eisin ar y gacen, mae'n rhywbeth sydd yn dod yn naturiol, ac y mae pawb yn ymfalchïo ynddi, ac yn ei diogelu drwy wneud yn siwr ei bod yn cael ei throsglwyddo i'w plant. Mae'n destun balchder iddynt. Heb yr addysg gyflawn baich yw dysgu miloedd o eiriau newydd ar gyfer rhyw hen iaith lychlyd nad oes neb yn ymddiddori ynddi. Mewn sefyllfa o'r fath does yna ddim ysbrydoliaeth ar gael i baratoi sail ar gyfer mynd ati o ddifrif i ddysgu'r iaith. Yn aml peth hollol artiffisial ydyw, ac yn aml y mae'n troi allan i fod yn wastraff llwyr.

 Dyma graff sy'n dangos y cwymp yn niferoedd y bobl a fedrai’r iaith Gymraeg yng Nghymru rhwng y cyfnod 1891 hyd 1971 (defnyddiwyd ffigurau o archif cyfrifiadau swyddogol Cynulliad Cenedlaethol Cymru). Cofier, fel dywedwyd ynghynt, mai symptom o'r afiechyd sy'n cael ei adlewyrchu yn y niferoedd sydd yn medru, ac yn dal i ddefnyddio'r iaith. Y mae'r iaith fan hyn yn cael ei defnyddio fel baromedr i ddangos yr hyn sy'n digwydd yn gyffredinol.

Yn ddiddorol, mae'r cwymp a ddangosir yn y graff hwn ar raddfa llinellol (linear) yn hytrach nac yn logarithmig fel byddai'r disgwyl. Y mae hyn yn cyfleu i ni bod y rheswm sylfaenol dros y cwymp hefyd yn rhywbeth llinellol. Yn amlwg mae yna amryw ffactorau sydd yn cael effaith ar y niferoedd sy'n medru'r iaith, ond mae'r effeithiau hynny i raddau helaeth yn cael eu hamlygu'n fwy lleol, ac nid ydynt yn cael eu hadlewyrchu yn y darlun mwy eang dros y wlad i gyd. Y mae'r graff hwn yn dangos nifer y siaradwyr fel canran o'r boblogaeth dros Gymru gyfan. Mae'r ffactor bennaf, sydd yn cael yr effaith o achosi'r cwymp, yn rhywbeth sydd yn dylanwadu'n gryf a pharhaol ar y genedl ‑ a hynny heb newid bron ddim dros y cyfnod o 70 o flynyddoedd y mae'r graff uchod yn ffenestr arno.

 Er enghraifft, gweler be ddywed y cwango annemocrataidd ac aneffeithiol mwyaf sydd gennym yng Nghymru - sef Bwrdd yr Iaith Gymraeg - am y dirywiad yn y nifer sydd yn gallu'r Gymraeg. Dywedant hwy bod y dirywiad yn uniongyrchol ddibynnol ar y ffactorau canlynol - a dim arall. Dyfynnaf eu geiriau:    

1. patrymau ymfudo o ardaloedd gwledig i ardaloedd trefol i chwilio am waith

2. mewnfudiad siaradwyr Saesneg i ardaloedd gwledig

3. mwy a mwy o gyfryngau newyddion ac adloniant, drwy gyfrwng y Saesneg

4. datblygiad cymdeithas sy'n gyffredinol yn fwy secwlar, yn arwain at leihad dylanwad y capeli, a fu'n ganolbwynt cymaint o weithgareddau Cymraeg traddodiadol.

 I ddelio gyda'r cyntaf.

Y mae'r patrymau ymfudo o ardaloedd gwledig i ardaloedd trefol i chwilio am waith yn newid yn enfawr o un degawd i'r llall. Oherwydd bod y nifer sy'n byw yn yr ardaloedd gwledig yn ganran mor fach o boblogaeth y wlad yn ei chrynswth, nid yw'n cael effaith andwyol ar y niferoedd sy'n medru'r Gymraeg dros Gymru gyfan. Y mae'r ffactor hwn yn effeithio'n amlwg ar y bröydd Cymraeg sydd ar ôl gennym ar ddechrau'r unfed ganrif ar hugain, ond nid dyma beth sydd y tu ôl i'r cwymp llinellol dros saithdeg o flynyddoedd. Y mae'r effaith yn cael ei gweld yn fwy amlwg ar raddfa blwyfol heddiw oherwydd bod y bröydd Cymraeg yn ffocws i ni weld y dirywiad yn gliriach. Nid ydyw yn datgelu'r gwir achos.

Yn ail.

Eto er bod yna dwf anferth yn y nifer o bobl uniaith Saesneg sy'n symud i fewn i'r ardaloedd gwledig, nid hynny sy'n cael yr effaith dros Gymru gyfan. Y mae yna ardaloedd poblog yn y de sydd heb gael eu dylanwadu fawr ddim arnynt gan fewnfudwyr uniaith Saesneg, felly gweld yr ydym yma eto effaith ar raddfa fechan mewn cymhariaeth â holl boblogaeth Cymru. Mae effaith y ffactor hwn yn cael ei chwyddo yn ein llygaid oherwydd ei fod yn cael effaith uniongyrchol a difrifol ar yr ychydig ardaloedd Cymraeg eu hiaith sydd ar ôl gennym. Ac mae'n amlwg bod yn rhaid gwneud rhywbeth amdano ar fyrder, oherwydd mae angen diogelu beth sydd bellach yn nifer peryglus o isel o ardaloedd Cymraeg eu hiaith sydd gennym ar ôl. Nid hyn, serch hynny, sydd wedi achosi'r cwymp llinellol.

 Yn drydydd.

Nid oedd gan y cyfryngau newyddion ac adloniant unrhyw effaith o gwbl ar y genedl tan ganol yr ugeinfed ganrif. Ac wedyn gwella y mae'r sefyllfa honno wedi gwneud gyda dyfodiad rhaglenni sydd yn cael eu darlledu trwy gyfrwng y Gymraeg. Nid oedd yna orsafoedd radio Cymraeg eu hiaith ar gael tan yn gymharol ddiweddar ar y graff a ddangosir uchod ‑ heb sôn am S4C. Pe bai hyn yn brif ffactor byddai wedi cael effaith bositif yn hytrach na negyddol ar y ffigyrau. Nid yw hynny yn golygu nad yw'r safon o ddarlledu yn warthus o isel, ac yn llawn o fratiaith a Saesneg diangen, sydd yn rhoi cymorth i'r dirywiad! Ar y cyfan gallwn anwybyddu'r ffactor hwn yn llwyr.

Ac yn olaf,

Datblygiadau secwlar cymdeithas a dirywiad y capeli a'u dylanwad yn y gymuned. Yr oedd y capeli yn eu hanterth ar ddechrau'r ugeinfed ganrif gyda'r jiwbilî Methodistaidd ac yn y blaen yn gyrru'r agenda gymdeithasol. Hyd at hanner yr ugeinfed ganrif doedd yna bron ddim gwahaniaeth yn nylanwad y capeli - yr oedd yn weddol sefydlog heb newid llawer o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Os yw hwn yn ffactor dylanwadol fe fyddem wedi gweld y ffigurau o siaradwyr Cymraeg dros Gymru yn aros yn gymharol debyg tan bumdegau yr ugeinfed ganrif, ac wedyn  byddent wedi ymddangos ar y graff fel llinell logarithmig. Fel byddai dylanwad y capeli'n plymio'n gyflym tuag at ddiwedd yr ugeinfed ganrif, byddai'r graff yn dangos yr un peth. Fel mae'r capeli yn rhoi'r bai ar gymdeithas secwlar a dyfodiad y neuadd bingo a theledu am eu amhoblogrwydd hwy, mae Bwrdd yr Iaith yn rhoi'r bai ar ddirywiad y capeli am y gostyngiad yn y niferoedd sy'n siarad Cymraeg!

 Gallwn anwybyddu  pob un o'r rhesymau a nodwyd uchod gan ein cyfeillion o'r Bwrdd Iaith. Nid ydynt ddim callach na'r dyfyniad hwn, gan rywun a oedd yn anghywir yn ei ddadansoddiad, ond yn nes at wraidd y broblem: 

 "Strange notions, has he?" said the old man. "Ah,   there's too much of that sending to school in these days! It only does harm. Every gatepost and barn's door you come to is sure to have some bad word or other chalked upon it by the young rascals: a woman can hardly pass for shame sometimes. If they'd never been taught how to write they wouldn't have been able to scribble such villainy. Their fathers couldn't do it, and the country was all the better for it."

Thomas Hardy, The Return of the Native, Llyfr 2, Pennod 1.

Y mae pob cenedl sydd am oroesi yn ddibynnol ar blethen o dri chordyn. Nid yw'n bosib gwneud plethen gyda llai na thri. Yr hyn a gynrychiola y tri chordyn ymhob cenedl yw:

1. Hanes

2. Diwylliant

3. Iaith

 Os gwneir i ffwrdd ag unrhyw un o'r tri yma, mae'r ddau arall yn dechrau llithro a dirywio, ac o ganlyniad mae'r genedl yn colli ei hunaniaeth ac yn araf ddiflannu. Os gwneir i ffwrdd â dau o'r tri uchod mae'r dirywiad yn llawer mwy cyflym. Trwy drawsblannu diwylliant a hanes estron i gymeryd lle diwylliant a hanes traddodiadol unrhyw genedl mae'r iaith draddodiadol yn lleihau ac yn diflannu - mae'r genedl yn marw. Dyna sydd wedi digwydd yng Nghymru ers diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

 Y mae yna esiamplau di-ri o hyn yn digwydd dros y byd. Y mae hefyd yn rhywbeth sydd wedi cael ei hyrwyddo gan y cenhedloedd gwladychol ac ymerodrol ar hyd eu hanes. Mae’n broses sydd yn cael ei defnyddio i ymdoddi cenhedloedd bach a bregus i fewn i grombil y cenhedloedd mawrion. Gweler hanes dirywiad pobl gynhenid Gogledd America - yr un yw'r dacteg, hefyd gyda'r Aborigine yn Awstralia, neu'r Maori yn Seland Newydd a hefyd y cenhedloedd gwreiddiol yn ne America. Yr un ffactor sydd yn gyffredin i'r rhain i gyd: maent oll yn cael eu gwthio i mewn i gyfundrefn addysg eu gorchfygwyr, ac o ganlyniad yn cael eu trawsnewid trwy gydymffurfio â’r sustem honno. Yr enghraifft mwyaf systematig ddiweddaraf yw China a Tibet - ble mae China wedi gwahardd dysgu'r iaith Dibetaidd yn yr ysgolion, am eu bod wedi methu cymhathu'r bobl fel arall. Yr un yw'r patrwm dros y byd, a'r diffyg yw bod y genedl sydd yn cael ei heffeithio yn tueddu i ymateb i'r symptomau, yn hytrach nac ymateb drwy ymosod ar yr achosion.

 Mae athrawon mewn ysgolion Cymraeg yn aml yn bigog pan mae hyn yn cael ei ddatgelu iddynt, teimlant o bosib fod eu hymdrechion canmoladwy i gadw'r Gymraeg yn fyw yn cael eu tanseilio, ond y gwirionedd yw mai dysgu cwricwlwm Lloegr maent yn ei wneud trwy gyfrwng y Gymraeg - yr un yw'r effaith yn y pen draw. Er bod yna gyfaddawdu wedi bod yng nghyd-destun defnydd o'r iaith Gymraeg yn yr ysgolion, nid yw hynny yn mynd i achub y genedl. Y mae'r pynciau eraill, er iddynt gael eu dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg, yn cyfleu i bob plentyn syniadaeth ac athroniaeth yr Ymerodraeth Seisnig, ac mae'r plant o ganlyniad yn colli gafael ar eu hunaniaeth. Mae dysgu'r iaith Gymraeg wedyn yn ddibwrpas iddynt.

 Ers dyfodiad y cwricwlwm "cenedlaethol" (Prydeinig) trwy Ddeddf Addysg 1988 y mae'r pynciau yn dod o dan dau bennawd - pynciau craidd (Saesneg, rhifyddeg a gwyddoniaeth) a phynciau sylfaenol (celf/ dylunio, technoleg, daearyddiaeth, hanes (gyda gogwydd tuag at Brydeindod), cerddoriaeth ac addysg gorfforol, yna o oedran un ar ddeg dysgant iaith estron. Dewiswch chi ble mae hanes a threftadaeth Cymru a'r iaith Gymraeg yn syrthio i fewn i'r darlun hwn. Does dim eisiau dweud rhagor. Clwt bach newydd ar hen drowser yw'r "Cwricwlwm Cymraeg" fel ei elwir.

 Y gwenwyn sydd yn cael ei fwydo i wreiddiau'r goeden soniwyd amdani fel enghraifft yn gynharach yw cyfundrefn addysg Lloegr. Honno sydd â'i dechreuad yn ôl yn y cyfnod tyngedfennol hwnnw 132 o flynyddoedd yn ôl, ac sydd yn dal ar waith yng Nghymru. Dyma'r ffactor llinellol sydd yn gwneud i'r graff uchod o ddirywiad yr iaith dros Gymru gyfan ddangos i fyny yn un llinellog. Dyma'r un ffactor cyson trwy gydol y saithdeg o flynyddoedd a edrychwyd arnynt dros y degawdau sy'n ymestyn o 1891 hyd 1971.

Os na chawn newid yn y gyfundrefn addysg yn y dyfodol agos bydd ar ben arnom waeth pa mor uchel y canwn "Yma o Hyd",  waeth pa mor bositif y siaradwn am yr iaith yn para am byth, na pha mor llwyddiannus y byddwn yn agor rhagor o Ysgolion "Cymraeg",  waeth faint o sloganau beintiwn ni ar hyd ochrau'r ffyrdd, waeth faint ofynnwn am Ddeddfau Iaith/ Eiddo newydd. Y gwirionedd plaen yw ei bod ar ben arnom nes byddwn wedi sylweddoli ym mha ffordd mae'r gelyn yn gweithredu'n gudd, ac mae'r dystiolaeth a'r atebion yn syllu'n syth i'n wynebau, ond am ryw reswm yr ydym yn gyndyn o dderbyn hyn - neu 'rydym yn sefyll mor agos i'r pren nes ein bod yn methu gweld y goedwig. Efallai byddai'n syniad sefyll yn ôl oddi wrth yr iaith ac edrych yn fanylach ar beth sydd yn achosi’r broblem ynglyn â hi.

Y mae'n RHAID cael Deddf Addysg i Gymru. Y mae'n rhaid cael cyfundrefn addysg sydd wedi ei chynllunio yn benodol ar ein cyfer ni fel cenedl, ac a fyddai yn ein galluogi i gydweithio yn heddychlon ac effeithiol gyda chenhedloedd eraill y byd - yn annibynnol o unrhyw ymyrraeth gan Loegr.

 Pe bai hyn yn cael ei wireddu byddai'r arolygon yn dda. Byddai'n bosib gwyrdroi'r sefyllfa o fewn un genhedlaeth, ac yna adeiladu ar hynny. Y mae Cuba yn esiampl ardderchog o'r ffordd mae Fidel Castro wedi gwyrdroi sefyllfa debyg yno. Y gyfrinach yw ei fod wedi canolbwyntio ar addysgu ei bobl yn gywir, ac maent hwy wedi mynd o fod yn genedl di-gyfeiriad oedd wedi colli gafael ar ei hunaniaeth i genedl sydd yn awr ar y pen arall i'r pegwn. Y mae ganddynt y cyfundrefnau gorau yn y byd  o ran addysg a iechyd sydd yn eu siwtio hwy yn berffaith fel cenedl annibynnol.

 Cyn gallwn ni wneud yr un peth mae'n rhaid i ni fel cenedl feddwl yn ddwys am sut y gallwn, yn y lle cyntaf, ennill annibyniaeth drwy'r system wleidyddol, ac yna ailafael yn ein plant a'u cyfeirio i ddyfodol sicr a diogel.

^{________________} Gwilym ab Ioan, Rhagfyr 2002 ^____________